Vlerat referuese CBAM: si i ulin lejet falas certifikatat për mallrat tuaja

Vlera referuese CBAM jepet në tonë CO₂e për ton mall. Komisioni e cakton për çdo kod CN (kodi tarifor doganor i BE-së, 8 shifra) në tabelën e pikës 5 të Aneksit të Rregullores Zbatuese (BE) 2025/2620, aktit që rregullon llogaritjen e zbritjes për lejet falas. Ajo tregon sa leje falas do të merrte në EU ETS një fabrikë në BE që prodhon të njëjtin mall.

Vlera referuese nuk është shifra e emetimeve të fabrikës suaj dhe nuk është vlerë standarde. Vlerat standarde (Rregullorja Zbatuese (BE) 2025/2621) caktohen sipas vendit të origjinës dhe përdoren kur mungojnë të dhënat e emetimeve. Vlerat referuese janë të njëjta për të gjitha vendet: udhëzimi i Komisionit e thotë qartë se, ndryshe nga vlerat standarde, ato zbatohen njësoj për çdo vend. Për një kod CN të caktuar, vlerën referuese e ndryshon metoda e prodhimit, dhe për disa mallra edhe viti i prodhimit.

Në shkurt 2026 Komisioni e publikoi tabelën e vlerave referuese për fazën e plotë si skedar Excel, vetëm për informim. Teksti ligjor është Aneksi i Rregullores Zbatuese (BE) 2025/2620.

Fabrikat në BE që punojnë në sektorët CBAM e marrin falas një pjesë të lejeve të emetimit në EU ETS. Çdo fabrikë (instalim, në gjuhën e rregullores) ndahet në nën-instalime. Secili nën-instalim merr vlerën referuese të produktit në EU ETS, të shumëzuar me prodhimin e tij historik. CBAM u ndërtua që importuesi të paguajë të njëjtën kosto karboni si prodhuesi në BE: emetimet minus lejet falas.

Vlerat referuese të EU ETS nuk përputhen një për një me kodet CN. As nuk i marrin parasysh pararendësit, d.m.th. lëndët hyrëse që janë vetë mallra CBAM dhe që blihen nga fabrika të tjera. Prandaj Komisioni nxori nga vlerat e EU ETS vlera referuese të veçanta për CBAM, të përshtatura me kufijtë e sistemit CBAM. I caktoi për çdo mall CBAM, të thjeshtë ose kompleks, si për procese të veçanta prodhimi ashtu edhe për zinxhirë të plotë prodhimi.

Për energjinë elektrike (CN 2716 00 00) zbritja për lejet falas është zero, sepse prodhuesit e energjisë elektrike nuk marrin leje falas në EU ETS.

Vlera referuese nuk zbritet kurrë e plotë. Ajo shumëzohet me faktorin CBAM që përmend neni 10a(1a) i Direktivës EU ETS dhe me faktorin ndërsektorial të korrigjimit (CSCF). Faktori CBAM bie çdo vit, sepse lejet falas për sektorët CBAM po hiqen gradualisht.

Në tabelën e Udhëzimit nr. 4 të Komisionit, CSCF është 1.0 për çdo vit, me shënimin se këto vlera janë paraprake. Vlerat për 2026 deri 2030 i cakton Vendimi Zbatues i Komisionit (BE) 2026/1862. Në praktikë: në 2026 malli paguan për emetimet e integruara minus pothuajse gjithë vlerën referuese. Deri në 2030 rreth gjysma e vlerës referuese nuk zbritet më, dhe nga 2034 nuk mbetet asgjë për të zbritur.

Llogaritjen e caktojnë neni 31 i Rregullores (BE) 2023/956 dhe Aneksi i Rregullores Zbatuese (BE) 2025/2620. Për çdo mall të importuar g në vitin y:

FAA(g) = SEFA(g,y) × M(g)

Këtu FAA është zbritja për lejet falas, SEFA janë lejet falas specifike të integruara, në tCO₂e për ton mall, dhe M është masa e importuar në vitin që mbulon deklarata.

Kur ka të dhëna reale, operatori e llogarit SEFA-n për çdo proces prodhimi:

SFA(procesi) = faktori CBAM(y) × CSCF(y) × BM*(g)

Për një mall të thjeshtë, SEFA është e barabartë me vlerën e procesit. Për një mall kompleks i shtohet SEFA e çdo pararendësi, e peshuar me sasinë e pararendësit që përdoret për një ton mall:

SEFA(g,y) = SFA(procesi) + Σ m(i,y) × SEFA(i)

Pararendësit nga BE-ja dhe nga vendet e përjashtuara në pikën 1 të Aneksit III të Rregullores CBAM llogariten me zero leje falas, njësoj si emetimet e tyre të integruara.

Pastaj zbritja hyn në numrin e certifikatave që dorëzon deklaruesi: emetimet e integruara, minus zbritjen për lejet falas, minus çmimin e karbonit të paguar në vendin e prodhimit, kur ky çmim pranohet për zbritje. Rezultati nuk bie kurrë nën zero. Formulën e plotë e gjeni te faqja Çmimi i certifikatës CBAM.

Tabela e vlerave referuese në Rregulloren Zbatuese (BE) 2025/2620 ka dy kolona. Gabimi më i shpeshtë është zgjedhja e kolonës së gabuar:

• Kolona A (BM*) jep vlerën referuese vetëm për procesin e prodhimit. Përdoret kur SEFA ndërtohet nga të dhëna reale, proces pas procesi, dhe pararendësit shtohen veç.
• Kolona B (BM) mbulon gjithë zinxhirin e prodhimit, me pararendësit brenda. Përdoret kur deklarata merr vlera standarde për mallin.

Për një mall të thjeshtë, dy kolonat kanë të njëjtën vlerë. Për një shufër çeliku të gatshme, ato ndryshojnë shumë: vetëm petëzimi ka vlerë referuese të vogël, ndërsa gjithë zinxhiri, nga xeherori i hekurit ose skrapi deri te shufra, ka vlerën e madhe.

Disa kode CN kanë disa vlera, secila e shënuar me një shkronjë. Te çeliku, shkronja tregon metodën e prodhimit: (C) çelik karboni nga furra e lartë dhe furra me oksigjen, (D) çelik karboni nga hekuri i reduktuar drejtpërdrejt dhe furra me hark elektrik, (E) çelik karboni nga skrapi dhe furra me hark elektrik. Shkronjat (F), (G), (H) janë për të njëjtat tri metoda te çeliku me legurim të ulët, ndërsa (J) për çelikun me legurim të lartë. Alumini ndahet në (K) alumin primar dhe (L) alumin sekondar, kurse klinkeri i çimentos në klinker gri dhe klinker të bardhë. Disa vlera varen nga viti i prodhimit: (1) për 2026 deri 2027 dhe (2) për 2028 deri 2030.

Nëse deklaruesi nuk ka të dhëna reale të verifikuara dhe përdor vlerë standarde për emetimet e integruara të mallit, edhe zbritja për lejet falas llogaritet me vlera standarde: SEFA = faktori CBAM × CSCF × vlera referuese e kolonës B.

Zakonisht deklaruesi nuk e di me çfarë metode punon një fabrikë që s’e ka parë kurrë. Rregullat e zgjidhin këtë duke e marrë metodën nga tabelat e vlerave standarde në Aneksin I të Rregullores Zbatuese (BE) 2025/2621. Kolona e fundit e çdo tabele për një vend tregon metodën me të cilën caktohet vlera referuese. Nëse vendi i origjinës nuk dihet, metoda merret nga tabela për vendet dhe territoret e tjera, ose nga Aneksi IV kur bëhet fjalë për një pararendës.

Pra, një deklaratë me vlera standarde cakton dy gjëra njëherësh: një vlerë standarde të emetimeve me shtesë (mark-up) dhe një vlerë referuese sipas metodës që Komisioni ka supozuar për atë vend. Nëse fabrika punon me një metodë me më pak emetime se ajo e supozuar, nuk përfiton asgjë prej saj, përveç nëse jep të dhëna reale.

Zbritjen përfundimtare për lejet falas e llogarit vetëm deklaruesi i autorizuar. Por kur përdoren vlera reale, të dhënat vijnë nga fabrika. Çfarë duhet të përmbajnë, e caktojnë Rregullorja Zbatuese (BE) 2025/2547 dhe akti për zbritjen për lejet falas. Sipas udhëzimit të Komisionit, raporti i verifikuar i emetimeve të operatorit përmban gjithë informacionin e nevojshëm për SEFA-n. Në praktikë kjo do të thotë:

• kodi CN dhe procesi i prodhimit ku bën pjesë çdo mall, bashkë me metodën e prodhimit kur vlera referuese varet prej saj;
• viti i prodhimit të mallrave, sepse prej tij varen faktori CBAM dhe vlerat referuese që ndryshojnë sipas vitit;
• për mallrat komplekse: sasia e çdo pararendësi që përdoret për një ton mall, vendi i origjinës së tij dhe SEFA nga raporti i verifikimit të furnitorit, ose vlera standarde kur ky raport mungon;
• raporti i verifikimit nga një verifikues i akredituar për periudhën e raportimit. Pa të, deklaruesi nuk mund t’i përdorë vlerat reale.

Një fabrikë që i ndjek mirë këto të dhëna i siguron importuesit shifrën më të ulët dy herë: emetimet reale të integruara në vend të një vlere standarde me shtesë, dhe vlerën referuese të metodës së saj reale në vend të një metode të supozuar.